وحید دجلانی چهارشنبه 24 خرداد 1396 07:19 ق.ظ نظرات ()

افزایش مهاجرت نخبگان در دولت یازدهم

با وجود اینكه همه آمارها از افزایش خروج نخبگان از كشور خبر می‌دهد، ‌وزیر علوم با استناد به بازگشت 10 تا 15 درصدی بورسیه‌ها معتقد است روند مهاجرت نخبگان معكوس شده است!
نویسنده: زهرا چیذری

15 تا 25 هزار پزشك گمشده آماری است كه از سوی رئیس سازمان نظام پزشكی و رئیس انجمن متخصصین داخلی ایران ارائه شده است؛ اینها بخشی از نخبگانی هستند كه سال‌ها در دانشگاه‌های كشور تحصیل كرده‌اند و برای آموزش آنها هزینه شده است، اما برای كسب پروانه كار به نظام پزشكی مراجعه نكرده‌اند. این تعداد پزشك گمشده هم اكنون كجا هستند؟ پاسخ به این سؤال یكی از معضلات جدی كشور را به نمایش می‌گذارد. بخشی از این پزشكان به مشاغل دیگری غیر از پزشكی روی آورده‌اند، اما بخش عمده آنها به خارج از كشور مهاجرت كرده‌اند. در كنار این گزارش‌های رسمی از «افزایش 2/2 برابری» دانشجویان ایرانی امریكا در سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۶ خبر می‌دهد. با این وجود وزیر علوم معتقد است دولت یازدهم عملكرد خوبی در جذب نخبگان داشته است؛ ‌فرهادی شاهد این ادعا را بازگشت 10 تا 15 درصدی بورسیه‌هایی می‌داند كه برای تحصیل به خارج از كشور رفته بودند!
 
فرار مغزها و مهاجرت نخبگان موضوع تازه‌ای نیست؛‌ سال‌هاست كه كشورهای توسعه یافته به دنبال نخبگان و مغزهایی هستند كه در كشورهای در حال توسعه یا جهان سوم حضور دارند و با تدابیر مختلف شرایط تحصیل و ‌اشتغال آنها را در كشورشان فراهم می‌كنند و در مقابل این نخبه‌ها را در انحصار خود می‌گیرند. این معضل دامنگیر كشور ما هم بوده و هست، اما طی سال‌های اخیر این مسئله جدی‌تر از قبل مطرح می‌شود. شاید اصلی‌ترین دلیل رسیدن مهاجرت نخبگان به وضعیت هشدار هم تدبیر انكار و بازی‌های آماری برای پنهان‌سازی واقعیت باشد. در حالی كه جذب نخبگان خارج شده از كشور و حفظ نخبگانی كه امروز در كشور حضور دارند نیازمند برنامه‌ریزی‌های واقعی است. در برابر این مسئولان كشور اعم از رئیس بنیاد ملی نخبگان، وزیر بهداشت یا وزیر علوم مدعی روند معكوس مهاجرت نخبگان هستند، اما آمارها و گزارش‌های رسمی این مسئله را تأیید نمی‌كند. روی دیگر این ماجرا اما حفظ نخبگان موجود در كنار تلاش برای بازگرداندن نخبگانی است كه از كشور رفته‌اند؛ ‌موضوعی كه با رویكرد كلی دولت در معطوف داشتن نگاهش به خارج از مرزها و با عنایت به اظهار‌نظرهای مسئولان انگار چندان جدی گرفته نمی‌شود.
  
مقصد پزشكان گمشده
اواخر سال گذشته بود كه علیرضا زالی، رئیس سازمان نظام پزشكی كشور با استناد به آمار و ارقام و مدارك درباره مهاجرت پزشكان به عنوان یكی از گروه‌های نخبه كشور ابراز نگرانی كرد و از مسئولان خواست تا برای حل این معضل راه چاره‌ای بیابند. از نگاه وی، اختفای این اطلاعات و آمار به ضرر نظام سلامت و مصالح عمومی كشور خواهد بود. آمار اعلامی از سوی زالی، بر پایه تعداد گواهی عدم سوء‌پیشینه لاتین صادر شده برای اعضای سازمان نظام پزشكی ایران است. این گواهی بنابهدرخواست متقاضیانی كه قصد ادامه تحصیل یا اشتغال در خارج از كشور دارند، صادر می‌شود.
 
طبق این آمار، تا پیش از سال ۱۳۹۲ به طور میانگین یك گواهی در هفته برای اعضای جامعه پزشكی صادر می‌شده در حالی كه در سال ۱۳۹۴ در هر هفته بیش از ۴۱ گواهی از سوی این سازمان برای متقاضیان صادر شده كه جهش ناگهانی و بزرگی به شمار می‌رود. زالی با ارائه آمار متخصصان پزشكی كه به سازمان نظام پزشكی مراجعه نكرده‌اند، گفت: امروز 15 هزار پزشك فارغ‌التحصیل از دانشگاه‌ها داریم كه به سازمان نظام پزشكی مراجعه نكرده‌اند و حتی اگر فرض كنیم حدود 5 هزار نفر از این جمعیت 15 هزار نفری، فوت شده یا به كار دیگری مشغول شده باشند، مفهوم آن این است كه 10 هزار نفر دیگر ممكن است از كشور خارج شده باشند و این علاوه بر گواهی‌هایی است كه در سال 94 صادر كردیم.
  
ركورد خروج دانشجویان ایرانی
انستیتو بین‌المللی آموزش امریكا نهادی رسمی است كه سالانه تعداد دانشجویان خارجی شاغل به تحصیل در این كشور را اعلام می‌كند؛ این انستیتو در آخرین بیانیه‌اش اعلام كرد در سال تحصیلی 2016 - 2015 تعداد دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در امریكا به 12 هزار و 256 دانشجو رسیده كه پس از انقلاب اسلامی یك ركورد محسوب می‌شود. در سال تحصیلی 2011 - 2010 تعداد دانشجویان ایرانی امریكا 5هزار و 626 نفر بود كه این عدد در سال گذشته بیش از دو برابر شد. این افزایش باعث شد تا رتبه جمهوری اسلامی ایران در ارسال دانشجو به امریكا در سال 2016 به رتبه یازدهم كشورهای جهان برسد.
 
این انستیتو هرساله نسبت دانشجویان در مقاطع مختلف را نیز اعلام می‌كند. نكته حائز اهمیت در بررسی آمار 25 كشور اول در اعزام دانشجو به امریكا این است كه ایران رتبه نخست در نسبت ارسال دانشجو در مقاطع كارشناسی ارشد یا دكتری را بین كشورهای دنیا داراست. مطابق این گزارش، 77/7 درصد دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در امریكا در مقطع تحصیلات تكمیلی هستند، به‌عبارت دیگر در سال تحصیلی 95 ــ 94 روزانه  دو دانشجو  در مقاطع كارشناسی ارشد و بالاتر كشور را به ‌مقصد امریكا ترك گفته‌اند. انستیتو بین‌المللی آموزش در گزارش سال 2016 خود اعلام كرده كه حضور دانشجویان ایرانی در امریكا 386 میلیون دلار به اقتصاد این كشور كمك كرده است.
 
مهدی سیدی، رئیس كارگروه نخبگان شورای عالی انقلاب فرهنگی ایران هم معتقد است آمار رسمی از مهاجرت نخبگان در دولت روحانی ۱۶ درصد رشد داشته است. به گفته وی آمار مهاجرت نخبگان در سال 1394-1393 رقمی نزدیك به ۱۰ هزار نفر بوده اما در سال 95 به 11 هزار و 300 نفر رسیده است.  وزیر علوم اما درباره اظهارات برخی مبنی بر افزایش فرار مغزها طی چند سال اخیر می‌گوید: در دولت یازدهم به خوبی توانستیم نخبگان را ساماندهی كنیم به این معنا كه نخبگان و فارغ‌التحصیلان ایرانی پس از گذراندن دوره تحصیلی‌شان در خارج از كشور به وطن بازگشتند. ۱۰ تا ۱۵ درصد بورسیه‌هایی كه به خارج از كشور رفته بودند، به كشور بازگشته‌اند.
وی معتقد است: هنگامی که  می‌گوییم  فرار مغزها صورت گرفته كه شخصی برای ادامه تحصیل به خارج از كشور بورسیه شده و تا سه سال بعد از اتمام تحصیلات خود به كشور بازنگردد. بازگشت اشخاصی كه بورسیه تحصیلی شده‌اند، قطعاً با تأخیر رو به رو خواهد بود و این نادرست است كه عنوان كنیم فرار مغزها صورت گرفته است.
 
فرهادی ادامه می‌دهد: بسیاری از دانشمندان ایرانی به كشور رفت‌ و آمد می‌كنند و می‌توانم بگویم هزار و 400 مورد در این زمینه طی سه سال گذشته اتفاق افتاده است. در برابر این هفته‌نامه برنامه، كه از سوی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی ایران منتشر می‌شود، به نقل از دكتر شهرام یزدانی، استاد دانشگاه شهید بهشتی نوشته است: «90نفر از ۱۲۵ نفر دانش‌آموزی كه در سه سال گذشته در المپیادهای جهانی رتبه كسب كرده‌اند هم اكنون در دانشگاه‌های امریكا تحصیل می‌كنند و از هر ۹۶ دانشجوی اعزامی به خارج، تنها ۳۰ نفر به ایران باز می‌گردند.» علاوه بر این رفت و آمد دانشمندان ایرانی خارج از كشور به ایران هر چند رخداد خوبی در زمینه ارتقای دانش داخلی محسوب می‌شود، اما بخش عمده این رفت و آمدها مربوط به كنگره‌های علمی است و این دانشمندان به عنوان مهمان می‌آیند و می‌روند.